جنگل ابر شاهرود يکي از زيباترين و خوش آب و هواترين جنگل هاي دنياست که در 45 کيلومتري شمال شرقي شاهرود در مسير جاده آزادشهر و پس از عبور از ميان باغات باصفاي بسطام بر وراي رشته کوه هاي دوردست و در امتداد قله 4000 متري شاهوار قرار دارد .
بايزيد بسطامي ، آرامگاه ، در شهر بسطام * ، شش کيلومتري شاهرود در مجموعه اي مشتمل بر يک مسجد و چند مزار و بنا واقع است . با فاصلة اندکي از آن مزاري برجي شکل با گنبد رُک وجود دارد که به امامزاده محمد، فرزند امام جعفر صادق عليه السّلام ، منسوب است و گفته مي شود که امام او را براي راهنمايي مردم ، همراه بايزيد به بسطام فرستاده بود. به قولي ، او پيش از درگذشت بايزيد فوت کرد و در محل کنوني به خاک سپرده شد (يغمائي ، ص 23).
مقدسي (ج 2، ص 521) در قرن چهارم ، ضمن اشاره به شهر بسطام به عنوان شهري آباد، از مسجد جامع سخن به ميان آورده اما به مزار امامزاده محمد يا مزار بايزيد بسطامي اشاره اي نکرده است . ناصر خسرو (ص 4) نيز که در 435، در سفر از نيشابور به دامغان ، از اين شهر عبور کرده ، گفته است که تربت شيخ بايزيد بسطامي را زيارت نموده ، اما به مزار امامزاده محمد اشاره نکرده است ؛ در حالي که ميان مزار بايزيد و آرامگاهي که به امامزاده محمد نسبت داده شده ، تنها چند متر فاصله است . به گفتة اعتمادالسلطنه (ج 1، ص 73) مزار امامزاده محمدبن جعفر در روستاي چهارده کلاته در گرگان است . حمداللّه مستوفي (ص 161) در اشاره به بسطام ، تنها از مزار سلطان العارفين ابويزيد طيفوربن عيسي سروشان ياد کرده است . ازينرو مزار بايزيد بسطامي (شکل 1، ش 1) يکي از قديمترين آثار برجاي مانده در اين مجموعه به شمار مي آيد. البته روي مقبرة بايزيد سنگي است متعلق به آرامگاه قاضي ملک که احتمالاً از حکام ايالت قومس بوده است . مي توان حدس زد اين سنگ بعدها روي مقبرة بايزيد قرار داده شده باشد.
عکس: kalvan.ir
مسجدي کوچک در بخش جنوب شرقي مجموعه (شکل 1، ش 2) و فضايي در کنار آن (شکل 1، ش 3) وجود دارد که آن را متعلق به قرن دوم يا اوايل قرن سوم دانسته اند. در قسمت غربي آرامگاه بايزيد، دو اتاق کوچک متصل به يکديگر وجود دارد؛ اولي به ابعاد 2*5ر1 متر و دومي به ابعاد 2*2 متر که صومعه يا خانقاه بايزيد (شکل 1، ش 4) خوانده مي شود. در هريک از اين اتاقها، آثار گچبري زيبايي وجود دارد. در اطراف محرابِ اتاق اولي کتيبه اي با اين مضمون وجود دارد: «بسم اللّه الرحمن الرحيم . اقم الصلوة طَرَفي النهار و زُلَفاً من الليل ان الحسنات يذهبن السيئات ذلک ذکري للذاکرين و اصبر فان الله لايضيع اجرالمحسنين » و مقابل محراب روزن کوچکي است که بالاي آن کتيبه اي ديده مي شود که متصدي عمليات ساختماني زيارتگاه و ساير ابنيه را شخصي به نام محمّدبن حسين ابن ابيطالب دامغاني مهندس معرفي مي کند. در بالاي در ورودي اتاق دوم نوشته شده است : «امر بعمارة هذه الصومعة الشَريفة المُبارکة الکَريمة افخم الکفات ... في سنه اثني و سبعمأئه » (مخلصي ، ص 220). محمدبن حسين ابي طالب ، که از او با عنوان مهندس بنا يادشده است ، در 702 متصدي بازسازي يا احداث بخشي از خانقاه بوده است .
عکس: iscanews.ir
مسجد بايزيد و منارة مجاور آن (شکل 1، ش 5) از ديگر آثار بسيار قديمي اين مجموعه اند. اين مسجد شامل دو شبستان است که شبستان بزرگتر به شبستان مردانه و شبستان کوچکتر به شبستان زنانه مشهور است . فضاي موسوم به شبستان زنانه ، مسجدي است از دورة ايلخانيان (اواخر قرن هشتم ) که فضاي هشتي مجاور آن در همين دوره يا اندکي بعد احداث شده است ( ايرانيکا ، ذيل «بسطام »). روي يکي از ديوارهاي مسجد نقوشي هست با تاريخ 514. خانيکوف به محرابي اشاره مي کند که تاريخ 660 داشته ، ولي اينک اثري از آن باقي نمانده است (ويلبر، ص 138). فريزِر که در ربع نخست سدة نوزدهم ميلادي (اوايل قرن سيزدهم ) اين مجموعه را ديده ، به کتيبه اي با تاريخ 699 در مسجد اشاره کرده است . بعلاوه ، همو طرحي از اين مجموعه ترسيم کرده که براساس آن سقف اين مسجد (شکل 1، ش 5) گنبدي شکل بوده است ؛ درحاليکه سقف موجود اين فضا مسطح و تيرپوش است و براساس کتيبة مورخ 1255 به فرمان فتحعلي شاه قاجار ساخته شده است . باتوجه به اين طرح ، کاوش براي رديابي آثاري از سقف گنبدي شکل نخستين آغاز شد و در 1363 ش کتيبه اي با تاريخ 699 کشف شد که براساس آن ، اين مسجد در زمان ايلخانيان مرمت و فضاي گنبددار مسجد بايزيد توسط محمدبن حسين تزيين شده است . در اين کتيبه به غازان خان و الجايتو اشاره شده است (ويلبر، همانجا) همچنين آثاري به دست آمد که نشان مي داد سقف پيشين مسجد بايزيد (شبستان مردانه ) گنبدي شکل بوده است (عدل ، ص 175).
در جنوب ايوان ورودي ، در نزديک مدرسة شاهرخيه و در شرقيترين بخش مجموعه ، مزاري وجود دارد (شکل 1، ش 6) که به علاءالدين محمد آخرين شاهزادة غوري ، منسوب است و تاريخ احداث آن را در حدود 612 دانسته اند ( ايرانيکا ، ذيل «بسطام »).
در غرب امامزاده محمدبن جعفر، مزاري هست (شکل 1، ش 7) که بدرستي معلوم نيست به چه کسي تعلق دارد. اين مزار در اواخر قرن هفتم ساخته شده است . بناي مزارِ منسوب به محمدبن جعفر (شکل 1، ش 10) به اوايل قرن هشتم تعلق دارد که در قرن دهم مرمت شده و کتيبه اي سنگي با اين متن در آن قرار داده شده است : «بشرف توفيق تعمير مزار فايض الانوار امامزاده مشرف شده بندة کمترين بندگان شاه عالم پناه امير غيث استاجلو سنة 968». ابن بطوطه (ج 1، ص 443) در سفر خود به بسطام و زيارت مزار بايزيد، به مزار امامزاده محمدبن جعفر نيز اشاره کرده و گفته است که مقبرة بايزيد با آرامگاه امامزاده زير يک قبه قرار داشته اند ( رجوع کنيد به حقيقت ، ص 133). اين نکته با توجه به شواهد و اسناد موجود درست به نظر نمي رسد.
عکس: aliweblog.com
پيشطاق و دالان ورودي جبهة غربي مجموعه (شکل 1، ش 11) در زمان الجايتو ساخته شده و در کتيبه اي که در يکي از حاشيه هاي گچبري سردر ورودي و دالان فوق وجود دارد، نام الجايتو و تاريخ 713 درج شده است . ايوان واقع در غرب صحن مجموعه (شکل 1، ش 12) نيز اندکي پس از ايوان شرقي و در قرن هشتم ساخته شد ( ايرانيکا ، ذيل «بسطام »). فضاي مجاور ايوان غربي (شکل 1، ش 13) که به سرايدار مجموعه اختصاص يافته ، تاريخ ندارد.
مقبرة مشهور به مقبرة غازان خان (شکل 1، ش 14) در اواخر قرن هفتم يا اوايل قرن هشتم ساخته شده است . اين بنا داراي گنبد رُک و از لحاظ معماري از نوع مقابر برجي شکل است . برخي ، احداث اين گنبد و همچنين گنبد مزار امامزاده جعفر را به غازان خان نسبت داده اند (يغمائي ، ص 133)، در حاليکه اعتمادالسلطنه (ج 1، ص 74) احداث گنبد منسوب به غازان خان را به سلطان محمد الجايتو نسبت داده است . گفته شده است که گنبد اخير را غازان خان به عنوان آرامگاه بايزيد احداث کرده و قصد داشته است جسد شيخ را به آنجا انتقال دهد، اما به سبب ديدن بايزيد در خواب يا مخالفت برخي از فقها، از تغيير مکان آرامگاه خودداري کرده است . به احتمالي ضعيف ، چنين هدفي وجود داشته است ؛ زيرا اگر غير از اين بود، از همان زمان مي توانستند بناي برجي شکل را بر روي مقبره بسازند مگر اينکه بگوييم علت عدم احداث آن روي مقبره شايد به دليل بدنما شدن دو گنبد در کنار يکديگر بوده است .
قسمتي از فضايي که به آن شربتخانه گفته مي شود (شکل 1، ش 15) به قرن چهارم تعلق دارد. ايوان جنوبي (کنار مزار امامزاده ) نيز در قرن دهم تعمير شده (شکل 1، ش 16) است . تاريخ رواق (پوشش سقف ) فضاي جلو مسجد بايزيد (شکل 1، ش 17) معلوم نيست ، اما براساس کتيبة موجود در آن در 1242، در زمان فتحعلي شاه قاجار، اقداماتي در آن صورت گرفته است . ديوار اين مسجد در جبهة واقع در زير اين سقف داراي نماسازي است که با توجه به اين موضوع و نيز درنظر گرفتن جايگاه استقرار اين فضا نسبت به فضاهاي سه جبهة آن ، احتمالاً نخست ، به عنوان فضايي باز (صحن ، شکل 1، ش 19) براي مسجد استفاده مي شده است . آخرين اثر تاريخي اين مجموعه ، مقبره اي از شاهزاده اي افغاني به نام اعظم خان است (شکل 1، ش 18) که در اواخر قرن سيزدهم ساخته شده است .
مجموعة آرامگاه بايزيد بسطامي را مي توان جزو آن گروه از مجموعه هاي آرامگاهي بزرگ با طرح نامنظم دانست که قديمترين آثار آن به قرنهاي سوم تا پنجم تعلق دارند، اما بيشترين قسمتهاي آن در دورة ايلخانيان و پس از آن ساخته شده است . اين مجموعه در مرکز شهر بسطام و در مجاورت مسجد جامع و مدرسة شاهرخيه قرار داشته است و اکنون نيز مهمترين اثر تاريخي اين شهر به شمار مي آيد.
منابع : ابن بطوطه ، سفرنامة ابن بطوطه ، ترجمة محمد علي موحّد، تهران 1361ش ؛ محمد حسن بن علي اعتمادالسلطنه ، مطلع الشمس ، چاپ سنگي تهران 1300-1302، چاپ تيمور برهان ليمو دهي ، 1362-1363ش ؛ عبدالرفيع حقيقت ، سلطان العارفين بايزيد بسطامي ، تهران 1366ش ؛ حمدالله بن ابي بکر حمدالله مستوفي ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گي لسترنج ، تهران 1362ش ؛ شهريار عدل ، «کتيبه اي نويافته در بسطام »، اثر ، ش 10 و 11 (بهمن 1364ش )؛ محمد علي مخلصي ، «شهر بسطام و مجموعة تاريخي آن »، اثر ، ش 2 و 3 و 4 (1359 ش )؛ محمدبن احمد مقدسي ، احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم ، ترجمة علينقي منزوي ، تهران 1361ش ؛ ناصر خسرو، سفرنامة ناصر خسرو ، چاپ نادر وزين پور، تهران 1358ش ؛ دونالد نيوتن ويلبر، معماري اسلامي ايران در دورة ايلخانان ، ترجمة عبداللّه فريار، تهران 1365ش ؛ اقبال يغمائي ، بسطام و بايزيد بسطامي ، تهران 1317ش ، ص 23؛
در روزگاران دور که بشر تازه یکجا نشین شده بود، شهری در سیستان پدید آمد که به گفتهی باستانشناسان به لحاظ بافت شهری، جمعیت، برنامه ریزی شهری و ... اولین شهر جهان بود. شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با بیش ازپنجهزار سال قدمت، بهعنوان بزرگترین استقرار شهرنشینی در نیمهی شرقی فلات ایران، نمونهای منحصر به فرد و حکایتگر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشتههای دور این مرز و بوم میباشد.
شهر سوخته در ۵۶ کیلومتری زابل در استان سیستان و بلوچستان و در حاشیه جاده زابل - زاهدان واقع شده است. این شهر در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایه گذاری شده و مردم این شهر در چهار دوره بین سالهای ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ قبل از میلاد در آن سکونت داشته اند. محوطه باستانی شهر سوخته در هزاره دوم و سوم قبل از میلاد، توسط مهاجرانی كه از چهار گوشه به آن مهاجرت كردهاند، بنا شده است.سند یا کتیبه ای که نام واقعی و قدیمی این شهر را مشخص کند هنوز به دست نیامده و به دلیل آتش سوزی در دو دوره زمانی بین سال های 3200 تا 2750 قبل از میلاد «شهر سوخته» نامیده می شود.«کلنل بیت» یکی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین کسانی است که در دوره قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرده و نخستین کسی است که در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیده است. پس از او «سر اورل- اشتین» با بازدید از این محوطه در اوایل سده حاضر، اطلاعات مفیدی در خصوص این محوطه بیان کرده است. بعد از او شهر سوخته توسط باستانشناسان ایتالیایی به سرپرستی«مارتیسو توزی» از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ مورد بررسی و کاوش قرار گرفت.شهر سوخته دارای تشکیلات مرتب و منظمی بوده و از بعد سازماندهی اجتماعی نیز جزو شهرهای پیشرفتهی زمان خود بوده است. وجود نظام مرتب و منظم آبرسانی و تخلیهی فاضلاب، دانش پزشکی پیشرفته و صدها عامل دیگر بر اهمیت این منطقه افزوده است.
این شهر از نادرترین شهرهای باستانی است که در آن، زنان عهده دار امور مالی خانوادهشان بودهاند.بر مبنای یافتههای باستان شناسان شهر سوخته ۱۵۱ هکتار وسعت دارد و بقایای آن نشان میدهد که این شهر دارای پنج بخش مسکونی واقع در شمال شرقی شهر سوخته، بخشهای مرکزی، منطقه صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است که به صورت تپههای متوالی و چسبیده به هم واقع شده اند. هشتاد هکتار شهر سوخته بخش مسکونی بوده است.شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیتهای صنعتی و هنری بوده، در فصل ششم کاوش در شهر سوخته نمونههای جالب و بدیعی از زیورآلات به دست آمد. در جریان حفاریهای فصل های گذشته در شهر سوخته مشخص شد که با توجه به صنعتی بودن شهر سوخته و وجود کارگاههای صنعتی ساخت سفال و جواهرات در این منطقه، ساکنان شهر سوخته از درختان موجود در طبیعت محوطه برای سوخت استفاده میکرده اند. در شهر سوخته انواع سفالینهها و ظروف سنگی، معرق کاری،انواع پارچه و حصیر یافت شده که معرف وجود چندین نوع صنعت، به ویژه صنعت پیشرفته پارچه بافی در آنجاست. تاکنون ۱۲ نوع بافت پارچه یکرنگ و چند رنگو قلاب ماهیگیری در شهر سوخته به دست آمده و مشخص شده مردم این شهر با استفاده از نیزارهای باتلاقهای اطراف هامون سبد و حصیر میبافتند و از این نیها برای درست کردن سقف هم استفاده میکردند. صید ماهی و بافت تورهای ماهیگیری نیز از دیگر مشاغل مردمان شهر سوخته بوده است. شهر سوخته بدون شک جز شهرهای بسیار پیشرفته زمان خود بوده است. اینک به برخی از این پیشرفت های شگفت انگیز اشاره می کنیم:
نخستین چشم مصنوعی جهان
برای نخستین بار در شهر سوخته یك چشم مصنوعی متعلق به 4800 سال پیش كشف شد. این چشم مصنوعی متعلق به زنی 25 تا 30ساله بوده که در یکی از گور های شهر سوخته مدفون شده بوده است.جمجمه زن صاحب چشم مصنوعی شهر سوخته چشم مصنوعی روی جمجمه او دیده میشود.
چشم مصنوعی یافت شده در چشم چپ او کار گذاشته شده و با وجود گذشت زمان نزدیک به 4500 سال از ساخته شدن آن هنوز سالم است.جنس این چشم مصنوعی یافت شده هنوز بطور کامل مشخص نشده است اما به نظر می رسد در ساخت آن از قیر طبیعی مخلوط به نوعی چربی جانوری استفاده شده است.در روی این چشم مصنوعی ریزترین مویرگهای داخل چشم توسط مفتولهای طلایی به قطر كمتر از نیم میلیمتری طراحی شدهاند. مردمك این چشم در وسط طراحی شده و تعدادی خطوط موازی كه تقریباً یك لوزی را تشكیل میدهند در پیرامون مردمك دیده میشود.سرپرست گروه باستان شناسي شهرسوخته سيد منصور سيد سجادي :براي نخستين بار در شهر سوخته يک چشم مصنوعي پيدا شد . مطالعات اوليه نشان داده اند که چشم چپ زن تنومند مدفون در قبر شماره 6705 مصنوعي بودهاست . همين مطالعات نشان مي دهند که زير طاق ابروي زن مذکور آثار آبسه ديده مي شود. به علت طول زمان زيادي که بخش زيرين اين چشم مصنوعي با پلک چشم در تماس بوده است آثار ارگانيکي پلک چشم نيز در روي آن مشهوداست . جنس و ماده اي که چشم مذکور با آن ساخته شده است هنوز به دقت روشن نشده و تشخيص آن به آزمايشهاي بعدي موکول شده است اما به نظر مي رسد که چشم مزبور از جنس قير طبيعي که با نوعي چربي جانوري مخلوط شده است ساخته شده است . در روي اين چشم مصنوعي ريز ترين مويرگهاي داخل کره چشم توسط مفتول هاي طلايي به قطر کمتر از نيم ميلي متر طراحي شده اند مردمک چشم در وسط طراحي شده و جز از آن تعدادي خطوط موازي که تقریباً يک لوزي را تشکيل مي دهدند درپيرامون مردمک ديده مي شود از دو سوراخ جانبي واقع در دو سوي اين چشم مصنوعي جهت نگهداري و اتصال آن به حدقه چشم استفاده مي شده است . بررسي هاي انسان شناسانه نشانداده که به احتمال بسيار زياد زن مزبور داراي سني بين 25 تا 30 سال بوده و دو رگه (سياه و سفيد) بوده است . اشياء پيدا شده در اين قبر دو قسمتي عبارت بوده اند از ظرفهاي سفالي ، مهرهاي تزييني ، يک کيسه جرمي و يک آينه مفرقي . قدمت اين قبر و چشم مصنوعي به حدود 2800 سال بيش ازميلاد و 4800 سال پيش از اين مي رسد . مطالعه جهت دستيابي به اطلاعات بيشتر در اين مورد چشم و اسکلت ادامه دارد.
جراحی مغز
یکی شگفتانگیزترین یافتههای این شهر، پیدایی نشانههای کهنترین جراحی مغز درشهر سوخته است. جمجمهای از دختر دوازده یا سیزده ساله که در 4800 سالپیش، پزشکان آن دیار برای درمان بیماری هیدروسفالی (جمع شدن مایع درجمجمه) بخشی از استخوان جمجمه او را برداشته و جراحی کردند که مدتها بعد از این عمل زنده مانده است. 
اسكلت كامل پيدا شده از يك دختر 14 ساله كه مورد جراحي مغز قرار گرقته است...چهره اين دختر توسط اندام شناسان باستان شناس در تصوير فوق باز سازي شده است.
محل كشف اسكلتهاي مورد جراحي قرار گرفته به همراه وسایل زینتی و چندکوزه
خط کش 5 هزار ساله
در طی کاوش های انجام گرفته در شهر سوخته یک خط کش ساخته شده از چوب آبنوس کشف شد. دکتر سید منصور سید سجادی، سرپرست هیات باستانشناسی شهر سوخته درباره خط کش کشف شده گفت: این خط کش به طول 10 سانتیمتر با دقت نیم میلیمتری و از جنس چوب آبنوس است. کشف خط کش در شهر سوخته زابل نشانگر این است که ساکنان این شهر باستانی دارای پیشرفت های زیادی در زمینه علم ریاضیات بوده اند.
قدیمی ترین تخته نرد جهان
از گور باستانی موسوم به شماره 761 کهن ترین تخته نرد جهان به همراه 60مهره ی آن در شهر سوخته پیدا شد. این تخته نرد بسیار قدیمی تر از تخته نردی است که در گورستان سلطنتی «اور» در بین النهرین پیدا شده بود.
تاس های بازی كشف شده به همراه تخته نرد در شهر سوخته
این تخته نرد از چوب آبنوس و به شکل مستطیل است. روی این تخته نرد، ماری که ۲۰ بار به دور خود حلقه زده و دمش را در دهان گرفته، نقش بسته است. این تخته نرد ۲۰ خانه بازی و ۶۰ مهره دارد. مهره ها که در یک ظرف سفالی در کنار تخت نرد قرار داشتند از سنگ های رایج در شهر سوخته یعنی از لاجورد، عقیق و فیروزه است.
نخستین انیمیشن جهان
باستان شناسان هنگام کاوش در گوری 5 هزار ساله جامی را پیدا کردند که نقش یک بز همراه با یک درخت روی آن دیده می شود. آن ها پس از بررسی این شی دریافتند نقش موجود بر آن برخلاف دیگر آثار به دست آمده از محوطههای تاریخی شهر سوخته، تکراری هدفمند دارد، به گونهای که حرکت بز به سوی درخت را نشان می دهد. هنرمندی که جام سفالین را بوم نقاشی خود قرار داده، توانسته است در 5 حرکت، بزی را طراحی كند كه به سمت درخت حركتو از برگ آن تغذیه می کند.
باستانشناسان با نزدیک كردن این تصاویر به یكدیگر موفق شدند نمونهای ازیك تصویر متحرك را در قالب یك فیلم 20 ثانیهای به دست آورند.
سرپرست تیم كاوش در شهر سوخته درباره كشف اخیر خود گفت: «حركت بز به سوی درخت و تغذیه او از برگ درختان در 5 حركت مصور شده است. در این تصاویر نه تنها بز به سمت درخت حركت میكند، بلكه جهش وی و پریدن بز روی برگ درختان كاملا دیده میشود.»
به گفته این باستانشناس، بز از جمله حیواناتی است كه در رسیدن به ارتفاعات تبحر داشته و میتواند با یك حركت جهشی به سمت بالا حركت كند. هنرمن دنقاش شهر سوختهای، با دقت و زبردستی موفق به تصویر كردن جهش این بزشده است.
از این جام برای نوشیدن استفاده میشده است. ارتفاع این جام 10 سانتیمتر است و روی یك پایه استوار شده است «سجادی» درباره منحصر به فرد بودن این تصاویر در دنیای باستانی گفت: «تاكنون در دورههای پیش از تاریخی چنین تصاویری دیده نشده و ما برای اولین بار به این تصویر در شهر سوخته برخورد كردهایم. در بسیاری از ظروف، اشكالی را میبینیم كه تنها تكرار شدهاند، اما حركتی در آنها دیده نمیشود. تحقیقات ما نشان داده است كه این نقش، قدیمیترین ایده مردمان باستان برای ارایه «تصویر متحرك» و به تعبیر امروزی «انیمیشن» است.»
از دیگر اشیای مهم از میان هزاران شی یافت شده، میتوان از سفال با امضای سفالگر بر روی آن، چکش، سوزن، شهرکهای مسکونی و ساختمانهای همهگانی همچون آپارتمان، بذر خربزه، حبوبات، ماهی خشک کرده، برنج، زیره، کورههای سفالگری، کورههای ذوب فلزات، دکمه، تبر، بندکفش، قلاب، شانه سر، طناب، سبد، گل مو، قابهای چوبی، کفش، کمربند و ... نام برد.
گورستان شهر سوخته
آن مقام را موافق یافتند در سیستان که در دیار باد بود . دیوان را حکم کردند که یک فرسخ در یک فرسخ تختی مدور از سنگ در غایت رفعت ساختند و مدت چهل روز بلقیس در میان دریا برفراز آن کوه بود.
بعد از صحت متوجه مقر سلیمان گردیده و الحال مرقد دانیال پیغمبر در آن کوه مشهور است به کوه خواجه غلطان و مطاف جمهور ساکنان سیستان است. و این قول به صحت نزدیک است که بانی سیستان گرشاسب است.
نمونه هایی برجسته ای از نقاشی دکوره اشکانی در آثار موجود بر فراز کوه خواجه سیستان دیده می شود. کوه خواجه چکادی یکتا از سنگ سیاه است که از میان دریاچه هامون سر برافراشته و یکی از مکانهای مقدس بشمار می أید. این کوه با ابهت و حیرت انگیز یگانه ارتفاع چشمگیر در دشت پهناور سیستان است که به فارسی امروزی کوه خدا نام دارد و در سنت محل به سرای ابراهیم مشهور است.
در اوستا از این کوه با نام کوه اوشیده یاد می شود و زرتشت در اینجا به شاه گشتاسب پدر داریوش پناه برده بود. اما ویرانه های واقع در شیب جنوبی که قلعه رستم یا کوک کهزاد نام دارد این محل را با رستم پهلوان اصلی شاهنامه مربوط می سازد .
كوه خواجه، تنها بلندي منطقه سيستان و در 50 كيلومتري جنوب شرقي شهر زابل قرار دارد. اين كوه بسان جزيرهاي ميان تالاب هامون سرپا ايستاده و بناهايي از دوران اشكانيان و ساسانيان با خشت و گل در آن ساخته شده كه بيانگر قدمت تمدن آن است.
تیس روستایی باستانی بازمانده از دوره هخامنشیان است. این روستا که در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد، در ناحیهای کوهپایهای در شمال غربی چابهار واقع شده است.در این روستا "مقبرههای جنانی گچ " که به باور محلی ها محل سکونت جن ها بوده و "پیل بند "و "غارهای بان مسیتی" و نقاشی های عجیب و غریب آن، نیز دیدنی است.چاه باستانی "تیس کوپان" و گورهای مرموز "تپه نهادی" هم از جاذبه های گردشگری این روستاست.
آئین گل غلتادن نوزادان
یکی از رسوم سنتی به جای مانده از گذشته در مناطق مختلف شهرستان دامغان آئین گل غلتان نوزاد در اولین بهار زندگی او میباشد. این رسم هم اکنون نیز توسط اهالی شهر امیریه دامغان صورت میگیرد. بر اساس این آئین در صورتی که تولد نوزاد با فصل بهار و زمان رویش گلهای محمدی مصادف گردد تنی چند از زنان فامیل برای چیدن گل به میان باغها و مزارع رفته و با ذکر صلوات و خواندن ابیاتی بشرح زیر اقدام به جمع آوری گل برای اجرای مراسم گل غلتان نوزاد مینمایند.
پس از جمع آوری گل که غالبا در ساعات آغازین صبح صورت میگیرد گلهای چیده شده را به خانه آورده و پر پر میکنند سپس نوزاد را به حمام برده و بدنش را شستشو میدهند . پس از خارج نمودن نوزاد از حمام و خشک کردن بدنش او را در میان پارچه ای سفید رنگ که گلهای پرپرشده محمدی در میان آن ریخته شده قرار داده و میغلتانند. این کار غالبا توسط مادر، عمه، خاله و یا مادر بزرگ او انجام میشود. مرسوم است که چهار زن هر یک چهار گوشه از پارچه حاوی گل را گرفته و با نهادن نوزاد همراه با ذکر و ختم صلوات این آئین انجام میگیرد.
پس از انجام این آئین مهمانان به صرف چای، شربت و شیرینی پذیرائی میشوند. در گذشته این مراسم برای نوزادانی که در فصل بهار متولد میشدند غالبا در دهمین روز پس از تولد و در حمام عمومی محل پس از غسل روز دهم انجام میشد. برای دیگر نوزادان که در دیگر فصول سال به دنیا میآیند این مراسم در اولین بهار زندگیشان برگزار میشود. برخی از خانوادهها با توجه به آگاهی از زمان تولد فرزند خود در طول سال اقدام به نگهداری مقداری برگ گل در یخچال نموده و با ولادت نوزاد به انجام این مراسم مبادرت میورزند. بطور کلی این مراسم از هنگام تولد تا یکسالگی نوزاد انجام میپذیرد.
در باور اهالی منطقه غلتانیدن بدن نوزاد در میان برگهای گل سبب حفظ طراوت و شادابی او و دور ماندن از بیماریهای مختلف میگردد و همچنین طراوت برگهای گل از پوست بدن نوزاد محافظت کرده و کودک را خوش رو و سرزنده مینماید.
منبع:beeytote.com
| فرستنده مطلب:شهلا عباسی(پیام نور شیراز) atash2007_sh2@yahoo.com |
شهر سوخته :
شهر سوخته در 56 كيلومتري زابل در استان سيستان وبلوچستان و در حاشيه جاده زابل –زاهدان واقع شده است. اين شهر در 3200سال قبل از ميلاد پايه گذاري شده ومردم اين شهر در چهار دوره بين سالهاي 3200تا1800 قبل ار ميلاد در آن سكونت داشته اند .محوطه باستاني شهر سوخته در هزاره دوم وسوم قبل از ميلاد توسط مهاجراني كه از چها رگوشه به آن مهاجرت كرده اند بنا شده است.
سند يا كتيبه اي كه نام واقعي اين شهر را مشخص كند هنوز به دست نيامده وبه دليل آ تش سوزي در دوره زماني بين سالهاي 3200تا 2750 قبل از ميلاد شهر سوخته ناميده شد.
بر مبناي يافته هاي باستان شناسي شهر سوخته 151 هكتار وسعت دارد و بقاياي آن نشان ميدهد كه اين شهر داراي پنج بخش مسكوني واقع در شمال شرقي شهر سوخته بخش هاي مركزي منطقه صنعتي بناهاي يادماني وگورستان است كه به صورت تپه هاي متوالي وچسپيده به هم واقع شده اند .
هشتاد هكتار شهر سوخته بخش مسكوني بوده است .
تحقيقات نشان داده كه اين محوطه بر خلاف اكنون كه محيطي بياباني و پوشيده از درختان گز است در پنج هزار سال قبل از ميلاد منطقه اي سبز وخرم با پوشش گياهي متنوع وبسيار مطلوب بوده ودرختان بيد مجنون افرا وسپيدار در آنجا فراوان بوده با اينكه اين منطقه بسيار گرم بوده اما آب رودخانه هيرمند وشعباتش به خوبي زمين هاي كشاورزي شهر شوخته را سيراب مي كرده است.
در جريان حفاري هاي فصل هاي گذشته مشخص شده كه شهر شوخته مركز بسياري از فعاليت هاي صنعتي وهنري بوده با توجه به صنعتي بودن شهر سوخته ووجود كارگاهاي صنعتي ساخت سفال وجواهرات در اين منطقه ساكنان شهرسوخته از درختان موجود از درختان موجود در طبيعت محوطه براي سوخت استفاده مي كرده اند .در شهر سوخته انواع سفالينه ها وظروف سنگي معرق كاري انواع پارچه و حصير يافت شده كه معرف وجود چندين نوع صنعت به ويژه صنعت پيشرفته پارچه بافي در آن است . تاكنون 12 نوع بافت پارچه يكرنگ وچند رنگ وقلاب ماهيگيري در شهر سوخته به دست آمده و مشخص شده مردم اين شهر با استفاده از نيزارهاي باتلاق هاي اطراف هامون سبد وحصير مي بافتند واز اين ني ها براي درست كردن سقف هم استفاده مي كردند . صيد ماهي وبافت توهاي ماهيگيري نيز از ديگر مشاغل مردمان شهر سوخته بوده است . اين شهر از نادرترين شهرهاي باستاني است كه در آن زنان عهده دار امور مالي خانواده شان بوده اند .
يافه هاي شگفت انگيز شهر سوخته:
نخستين چشم مصنوعي جهان:
براي نخستين بار در شهر سوخته يك چشم مصنوعي متعلق به 4800 سال پيش كشف شد .
اين چشم مصنوعي متعلق به زني 25 تا30 ساله بوده كه در يكي از گورهاي شهر سوخته مدفون بوده است .اين چشم مصنوعي در چشم چپ او كار گذاشته شده وبا وجود گذشت زمان نزديك به 4500 سال از ساخته شدنش هنوز سالم است .
چشم مصنوعي شهر سوخته
جراحي مغز :
يكي از شگفت انگيز ترين يافته هاي اين شهر پيدايي نشانه هاي كهن ترين جراحي مغز در شهر سوخته است . جمجمه اي از دختر 12 ساله اي كه پزشكان آن زمان براي درمان بيماري هيدروسفالي بخشي از استخوان جمحمه اورا برداشته وجراحي كردند كه مدت ها بعد از اين عمل زنده مانده است .
خط كش 5 هزار ساله :
در طي كاوش هاي انجام شده د ر شهر سوخته يك خط كش ساخته شده از چوب ابنوس كشف شده اين خط كش به طول 10 سانتيمتري با دقت نيم ميليمتري است . كشف اين خط كش در شهر سوخته نشانگر اين است كه ساكنان اين شهر باستاني داراي پيشرفت هاي زيادي در رياضيات بوده اند .
قديمي ترين تخته نرد جهان :
از گو ر باستاني موسوم به شماره 761كهن ترين تخته نرد جهان به همراه 60 مهره آن در شهر سوخته پيدا شده اين تخته نرد بسيار قديمي تر از تخته نردي است كه در گورستان سلطنتي اور پيدا شده بود.
نماهايي از شهر سوخته
این وبلاگ متعلق به دانشجویان رشته مدیریت جهانگردی دانشگاه پیام نور شیراز می باشد . 
